
Kennissessie: AI en ethiek voor gemeenten, hoe dan?
Zit je in jouw organisatie met een ethisch dilemma? Hoe los je dat op? Als gemeente sta je voor de uitdaging in te spelen op de kansen die AI biedt – intern én voor inwoners – en tegelijkertijd zorgvuldig te handelen. Niet altijd makkelijk, want wie bijvoorbeeld een chatbot als ChatGPT of ChatGPT Gov inzet, loopt nogal eens tegen complexe (ethische) dilemma’s aan. Hoe ga je daarmee om? Op 16 april organiseerden we daarom de kennissessie: AI en ethiek voor gemeenten, hoe dan? Centraal stond het Ethiekspel. Deelnemers uit zeven verschillende gemeenten gingen samen in moreel beraad over realistische gemeentelijke dilemma’s rondom technische innovaties. Ook kregen ze handvatten hoe je ethische overwegingen toepast in het besluitvormingsproces. Laagdrempelig en leuk, en tegelijkertijd herkenbaar en praktisch.

Quarant KennisAteliers
Trainingen voor de informatiemanagers
Publieke organisaties staan voor grote uitdagingen in hun informatiehuishouding. Voor I&A-teams betekent dit dat nieuwe kennis snel moet worden opgepakt. Tijdens de 10 Kennisateliers leer je de essentie van procesgericht werken, informatiemanagement, digitale samenwerking en AI, praktisch, actueel en direct toepasbaar. We komen graag langs om te praten over een training op locatie.
Wie AI-software gebruikt, moet AI-geletterd zijn
Maar eerst even terug naar AI. Wat betekent dit voor gemeenten? Artificial Intelligence is software die taken uit kan voeren waar normaal gesproken menselijke intelligentie voor nodig is. Wie weet gebruikt jouw gemeente het vooral intern, op kleine schaal, puur om de productiviteit van medewerkers te verhogen. En gebruik je AI bijvoorbeeld bij het zwart lakken van privacygevoelige informatie onder de Woo. Of wie weet loopt jouw organisatie wat meer in voorhoede en zetten jullie AI al in voor betere dienstverlening richting de burger. Bijvoorbeeld bij de behandeling van eenvoudige vergunningsaanvragen in het fysieke domein. Een bot kun je immers prima een check laten doen op alle relevante wet- en regelgeving om lekker snel en automatisch een vergunning toe te kennen, danwel af te wijzen. Maar hoe je het ook inzet, AI-geletterdheid speelt te allen tijde een belangrijke rol. Wat betekent dit eigenlijk?
AI-geletterdheid: vanaf 2026 wordt erop gehandhaafd
De inzet van AI-software moet wel betrouwbaar gebeuren en vraagt altijd om een kritische, menselijke blik. Sinds kort geldt dan ook in de hele Europese Unie de AI Act. Waarvan één van de vereisten is dat iedereen die AI-toepassingen maakt of ermee werkt AI-geletterd moet zijn.
AI-geletterdheid betekent voor iedere persoon en functie iets anders. Maar op hoofdlijnen wordt ermee bedoeld dat je snapt:
- Hoe AI technisch werkt
- Dat dit ethische en maatschappelijke impact heeft
- Dat je dus kritisch moet omgaan met de uitkomsten
- Dat je je bewust bent van je verantwoordelijkheden op dit vlak
Vanaf 2026 wordt hier ook echt op gehandhaafd.
Het gebruik van AI vraagt om een duidelijke ethische afweging
De inzet van AI roept allerlei vragen op, zoals:
- Wie bepaalt de normen waarop AI beslissingen baseert?
- Kunnen we de burger uitleggen hoe de beslissing tot stand komt?
- Hoe waarborgen we privacy?
Je moet als gemeente een balans zien te vinden tussen wat technisch kan, wat juridisch mag en wat maatschappelijk wenselijk is. En hierbij is een belangrijke rol weggelegd voor ethiek. Ethiek houdt zich bezig met het nadenken over wat goed en slecht is, wat juist en onjuist, en wat moreel aanvaardbaar is.
Ethisch handelen is méér dan je aan de wet houden
Handel je ethisch, dan handel je volgens de waarden en de normen waaraan wij onszelf en anderen in redelijkheid gehouden achten. En dat is meer dan je aan de wet houden. Het gaat om de reflectie op moraal, normen, wetten en regels.
- Waarden zijn principes die richting geven aan het handelen. Waarden geven aan wat je nastreeft en wat je belangrijk vindt
- Normen zijn sociale regels oftewel hoe iemand zich moet gedragen
- Moraal geeft een ‘referentiekader’, een ‘horizon’, een bepaalde vorm van ‘oriëntatie’ en laat je weten wie je bent.
Door ethiek centraal te stellen in het innovatieproces, maar vooral ook in het besluitvormingsproces, kunnen organisaties en ontwikkelaars technologieën en werkwijzen creëren die niet alleen innovatief en nuttig zijn, maar ook rechtvaardig, veilig en respectvol ten opzichte van de rechten en waardigheid van de gebruikers. Centraal daarbij staan waarden. Bij een ethische afweging voor de inzet van een technische innovatie bepaal je aan de hand van waarden de voors en tegens. Deze weeg je vervolgens tegen elkaar af.
Ethiekspel: oefenen met die ethische afweging
Om dit allemaal concreter te maken speelden alle aanwezigen samen het Ethiek-spel. Samen in moreel beraad over realistische gemeentelijke dilemma’s rondom technische innovaties, zoals:
- Gezichtsherkenning inzetten om wetsovertredingen te identificeren en te bestraffen.
- Alle fraudegevallen onder een X bedrag worden geautomatiseerd geseponeerd.
- Profilering van risicogezinnen door het combineren van meerdere databronnen om schuldenproblematiek te voorkomen.
Moreel beraad
Elk dilemma kende een voor- en tegenstander. Beiden hielden een pleidooi aan de hand van belangrijke waarden. Wie had het meest overtuigende verhaal? Het moreel beraad eindigde met een stemming. Oftewel: krijgt de innovatie na zorgvuldige ethische afweging een go of een no go? De uitkomst ervan werd vastgelegd in een Canvas, dat gebruikt kan worden bij de besluitvorming rond een nieuwe innovatie.
Laagdrempelige methode voor creëren van een ethisch afwegingskader
Kortom: het ethiekspel is een laagdrempelige en ontspannen manier om een ethisch afwegingskader te ontwikkelen en een moreel beraad te leren voeren. Het geeft inzicht in welke belangrijke ethische waarden er zijn, hun onderlinge samenhang en de afwegingen waarvoor je kunt komen te staan bij de introductie van nieuwe digitale hulpmiddelen.
Maak ethische afweging een structureel onderdeel van je besluitvormingsproces
Vrijwel alle deelnemende gemeenten waren het eens: dit moreel beraad, deze discussie is nodig! Maar echt de tijd hiervoor nemen gebeurt in de praktijk helaas nog weinig. Maar wie ethische afweging een structureel onderdeel maakt van het besluitvormingsproces zal merken dat het de besluitvorming verbetert. En het maakt bovendien transparant hoe je tot conclusies komt, een belangrijke taak als gemeente.
Voor een solide ethisch fundament is het dan ook van belang om je medewerkers op een praktische manier te trainen in ethische reflectie tijdens het besluitvormingsproces. Ga daarom, met behulp van het waardenmodel, regelmatig met jouw collega’s in moreel beraad!
Meer informatie?
Wil je meer weten over ethiek en het Ethiekspel? Herman beantwoordt graag je vragen en denkt met je mee.


