Naast de waarden die de Code voor goed Digitaal Openbaar Bestuur (CODIO) hanteren, worden de waarden voor een leefbare samenleving en de waardecategorieën die leefbaarheid definiëren in dit essay holistisch belicht. Door deze waarden en categorieën te integreren in moreel beraad en daarbij te gebruiken bij ethische reflectie, kunnen besluitvormers binnen het openbaar bestuur ethische dilemma’s aanpakken en een beter afgewogen beslissingen nemen.  

Dit essay start met een uiteenzetting van ethiek en de rol ervan binnen digitale ontwikkeling. Het beschrijft de diverse bronnen die het holistisch kader vormen van het waardenmodel dat gebruikt kan worden voor een ethisch afweging bij nieuwe digitale innovatie. Er wordt besproken hoe al deze waarden samenkomen komen in het Quarant Waardenwiel en gebruikt kunnen worden bij ethische reflectie.  

Definitie ethiek

Ethiek houdt zich bezig met het nadenken over wat goed en slecht is, wat juist en onjuist is, en wat moreel aanvaardbaar is. Het is de studie van morele principes of de studie van het redeneren over hoe we ons zouden moeten gedragen. Ethiek probeert systematisch antwoord te geven op vragen over moraliteit en om richtlijnen te bieden voor het juiste gedrag in verschillende situaties zoals bijvoorbeeld bij de introductie van nieuwe technologieën. 

Moraliteit

Moraliteit is als een gids die ons helpt te begrijpen hoe we ons het beste kunnen gedragen, zowel als individu als samen in een groep of maatschappij. Deze moraal is niet overal hetzelfde; wat in de ene cultuur of religie als fout wordt gezien, kan in een andere juist geaccepteerd worden. En wat we nu als goed of fout beschouwen, kan in de toekomst veranderen door nieuwe inzichten of veranderingen in de maatschappij.

Ethiek en digitale ontwikkeling  

Door ethiek centraal te stellen in het innovatieproces, kunnen organisaties en ontwikkelaars technologieën en werkwijzen creëren die niet alleen innovatief en nuttig zijn, maar ook rechtvaardig, veilig en respectvol ten opzichte van de rechten en waardigheid van de gebruikers. Centraal daarbij staan waarden. 

De rol van waarden binnen ethische afweging 

Waarden vormen het hart van ethische overwegingen door een basis te bieden voor het onderscheiden van goed en kwaad, waardoor ze essentieel zijn voor morele oordeelsvorming. Ze motiveren individuen en gemeenschappen om ethisch te handelen, aangezien ze richting geven aan onze besluiten en gedragingen met betrekking tot wat we als belangrijk beschouwen. Door conflicten tussen tegenstrijdige belangen te helpen oplossen, bieden waarden een mechanisme voor het vinden van compromissen of het ontwikkelen van oplossingen die meerdere perspectieven respecteren. Waarden zijn nauw verbonden met culturele en persoonlijke identiteit, wat betekent dat ze ethische besluitvorming diepgaand beïnvloeden door de lens van onze eigen ervaringen en overtuigingen. Tot slot spelen waarden een cruciale rol in de morele ontwikkeling van individuen en de vorming van ethische normen binnen samenlevingen en organisaties, waardoor ze onontbeerlijk zijn voor het bevorderen van een rechtvaardige en duurzame wereld. 

Een holistische benadering van waarden binnen ethische dilemma’s 

Er zijn meerdere waardesystemen te onderkennen van waaruit een ethische reflectie en moreel beraad bij de introductie van nieuwe digitale middelen of beleid kan worden gevoerd. Binnen de context hebben wij gekozen om de waarden die de Code voor goed Digitaal Openbaar Bestuur (CODIO) als uitgangspunt te nemen en daar de waarden voor een leefbare samenleving en de waardecategorieën die leefbaarheid definiëren aan toe te voegen. Door deze waarden en categorieën samen te voegen, ontstaat er één holistisch model dat als leidraad kan worden in moreel beraad en ethische reflectie. Besluitvormers binnen het openbaar bestuur kunnen hier dan ethische dilemma’s mee aanpakken en een beter afgewogen beslissingen nemen.  

Waarden in CODIOⁱ 

De Code voor Goed Digitaal Openbaar Bestuur (CODIO) is ontwikkeld als reactie op de behoefte aan betere richtlijnen en principes voor het digitale beheer binnen het openbaar bestuur in Nederland. Het initiatief voor deze code werd genomen door het Ministerie van Binnenlandse Zaken en betrok onderzoek van de Universiteit Utrecht. Het onderzoek richtte zich op het vaststellen van een reeks waarden en principes die kunnen helpen om de digitalisering binnen de overheid op een goede manier te borgen​​​​​​. 

Behoefte aan specifieke code

Deze behoefte aan een specifieke code werd onder andere duidelijk door uitdagingen zoals de toeslagenaffaire en de problematiek rondom het anti-fraudesysteem SyRI, die de complexiteit en risico’s van digitale processen binnen de overheid benadrukten. De code bouwt voort op de Nederlandse Code voor Goed Openbaar Bestuur uit 2009, maar voegt specifieke elementen toe die relevant zijn voor het digitale domein. Het doel is om richtlijnen te bieden voor openheid, integriteit, maatschappelijke participatie en het lerend vermogen van overheidsorganisaties in een digitale context​​. 

• CODIO is gebaseerd op drie fundamenten: democratie, rechtsstaat en bestuurskracht, en introduceert zes principes met bijbehorende waarden die specifiek gericht zijn op de digitale uitvoering van overheidsbeleid. Deze principes en waarden zijn ontworpen om de digitale interactie tussen overheid en burgers te verbeteren, bijvoorbeeld door te waarborgen dat burgers inspraak hebben in het gebruik van digitale technologieën zoals drones en algoritmen door de overheid​​. 

• CODIO legt de nadruk op transparantie, integriteit, inclusiviteit en verantwoordelijkheid bij het gebruik van digitale technologieën in de publieke sector. Transparantie zorgt ervoor dat besluitvormingsprocessen open en begrijpelijk zijn voor burgers, terwijl integriteit essentieel is om te waarborgen dat handelingen eerlijk en betrouwbaar zijn. Inclusiviteit benadrukt gelijke toegang tot digitale diensten voor alle burgers, ongeacht achtergrond of capaciteiten, terwijl verantwoordelijkheid impliceert dat degenen die digitale middelen beheren, zich bewust zijn van de impact van hun acties op de maatschappij.  

Hoewel de code in eerste instantie niet als een strikt bindend instrument wordt gezien, biedt het een wetenschappelijk onderbouwd kader dat overheidsorganisaties kunnen gebruiken om hun digitale beleid en praktijken te evalueren en bij te sturen. Het stimuleert ook vervolgonderzoek en de ontwikkeling van concrete acties voor de implementatie van goed digitaal bestuur. 

Waarden voor een leefbare samenlevingⁱⁱ 

Omdat onze overheid uiteraard aan die code wil voldoen, zegt dat nog weinig over hoe de samenleving denkt over een nieuwe oplossing. Dat wordt voor een groot deel bepaald door de specifieke waarden die inwoners hanteren en van invloed zijn op hun leefbaarheid.  

Maatschappelijke leefbaarheid

Er zijn verschillende wetenschappelijke bronnen die zich bezighouden met elementen van maatschappelijke leefbaarheid. Onderzoekers en academici hebben aandacht besteed aan diverse aspecten van leefbaarheid, waaronder indicatoren zoals woningvoorraad, publieke ruimte, voorzieningen, bevolkingssamenstelling (sociaal/economisch), levensopbouw, sociale samenhang, overlast en onveiligheid. Deze indicatoren zijn gekozen vanwege hun sterke relatie met leefbaarheid, zoals blijkt uit wetenschappelijk en statistisch onderzoek. Daarnaast zijn er studies die zich richten op leefbaarheidsvragen op zowel beleidsmatig als wetenschappelijk niveau, waarbij monitoring van ‘quality of life’ en de relatie met beleidsmaatregelen zoals het Grotestedenbeleid in Nederland worden onderzocht. Verschillende wetenschappelijke literatuur en onderzoeken benadrukken ook de rol van sociale cohesie als een belangrijke factor die bijdraagt aan leefbaarheid. 

Rechtvaardigheid, duurzaamheid, diversiteit en solidariteit

De waarden die streven naar een leefbare samenleving omvatten onder meer rechtvaardigheid, duurzaamheid, diversiteit en solidariteit. Rechtvaardigheid houdt in dat beslissingen eerlijk en gelijkwaardig moeten zijn voor alle individuen, terwijl duurzaamheid impliceert dat digitale innovaties moeten bijdragen aan een gezonde en veerkrachtige toekomst. Diversiteit benadrukt het belang van inclusiviteit en respect voor verschillende perspectieven, terwijl solidariteit aangeeft dat we als samenleving verantwoordelijk zijn voor elkaars welzijn. 

Waardecategorieën die Leefbaarheid Definiëren 

Naast de waarden uit CODIO en die voor een leefbare samenleving, zijn er specifieke waardecategorieën die leefbaarheid definiëren en van cruciaal belang zijn bij ethische reflectie en moreel beraad. Wanneer we de waardecategorieën van een leefbare samenleving en de kwaliteitsbepalende waarden van leefbaarheid consolideren vormen ze een aanvulling op de bestuurlijke waarden en bieden een dieper inzicht in wat nodig is om een leefbare samenleving te bevorderen.

Veiligheid

Veiligheid is bijvoorbeeld een fundamentele waarde die bijdraagt aan de leefbaarheid van een samenleving. Het waarborgen van veiligheid, zowel fysiek als digitaal, is essentieel om het welzijn en de gemoedsrust van individuen te beschermen. Het omvat maatregelen om risico’s te minimaliseren en mensen te beschermen tegen schade of gevaar. 

Duurzaamheid/milieu

Duurzaamheid/milieu is juist een waarde die gericht is op het behoud van hulpbronnen en het creëren van een gezonde omgeving voor huidige en toekomstige generaties. Het streven naar duurzaamheid in digitale innovaties en beleid draagt bij aan een leefbare samenleving door ecologische balans, economische stabiliteit en sociale rechtvaardigheid te bevorderen. 

Solidariteit/Sociale cohesie

Solidariteit/Sociale cohesie is een waarde die net als de eerdere waarden heel veel onderliggende elementen beïnvloedt; gemeenschapszin, samenwerking en onderlinge steun bijvoorbeeld. Het gaat om het tonen van compassie, empathie en verantwoordelijkheid jegens anderen in de samenleving. Solidariteit draagt bij aan het creëren van een inclusieve en ondersteunende omgeving waarin iedereen gelijke kansen heeft. 

Door ook waardecategorieën vanuit leefbaarheid toe te voegen aan de bestaande waarden uit CODIO en voor een leefbare samenleving, kunnen besluitvormers een holistische benadering hanteren bij ethische reflectie en moreel beraad. Het integreren van deze waarden in het besluitvormingsproces draagt bij aan het creëren van een veerkrachtige, rechtvaardige en leefbare samenleving waarin individuen gedijen en zich beschermd voelen. 

Quarant Waardenwiel 

Het Waardenwiel, ontwikkelt door Dennis van der Valk, Senior Consultant bij Quarant, op basis van deze waarden in CODIO en leefbaarheid, biedt gemeentelijke organisaties een gestructureerde aanpak voor ethische reflectie. Het is ontstaan door de opkomst van algoritmische besluitvorming en digitalisering, waarbij het fungeert als standaard om verantwoorde besluitvorming te waarborgen. Oorspronkelijk onderdeel van een serious game, helpt het techneuten, bestuurders en beleidsmakers nieuwe oplossingen en beleid vanuit diverse perspectieven te benaderen en een gewogen besluit te nemen. 

Ethische afwegingen

Het waardenwiel bestaat in de basis uit drie ringen met daarin  een kern met strategische waarden. Je hoort de strategische termen dan ook vaak terug in visie- en beleidsstukken. Vaak beschreven als strategische doelstelling en/of kwaliteitscategorie. Verder naar de buitenste twee ringen vind je daar respectievelijk de tactische en operationele/triviale uitwerking van die strategische waarden.

De categorie Samenleving is de waarde waar die het openbaar bestuur het sterkst raakt. Dat is waar over het algemeen de plek waar de afweging tussen goed bestuur versus de normen van de samenleving het duidelijkst samenkomen waar ook vaak de moeilijkste afwegingen gemaakt moeten worden. Ethische afwegingen die enkel gemaakt worden op waarden die de kwaliteit en rechtmatigheid vertegenwoordigen, zorgen weliswaar voor bestuurlijk draagvlak, maar geven weinig draagvlak in de samenleving. Hierdoor is in een eventueel moreel beraad duidelijk te beargumenteren.

Voorbeeld:

Het NIET plaatsen van cameratoezicht in een door criminaliteit geteisterd winkelcentrum wanneer we de waarde ‘Recht op Privacy’ respecteren, zorgt voor een 10 voor het goede bestuur. De inwoners zullen echter wellicht veiligheid belangrijker vinden. Leefbaarheid vraagt immers ook om veiligheid. Dat pleit juist voor het WEL introduceren van cameratoezicht.  

Conclusie 

Een holistische benadering van waarden helpt om een goede afweging te maken. Door de waarden van meerdere bronnen holistisch bij elkaar te brengen ontstaan een compleet set aan waarden die gebruikt kunnen worden voor het gewogen ethisch afwegen van nieuwe digitale ontwikkelingen. Het stelt besluitvormers in staat om kritisch na te denken over de mogelijke gevolgen van hun acties op individuen, gemeenschappen en de maatschappij als geheel. 

Speel het Ethiek-spel: ga in moreel beraad!

Technische ontwikkelingen brengen zorgen voor ethische dilemma’s. Maar hoe bepaal je welke ethische waarden leidend zijn in je organisatie? Speel met jouw collega’s het Ethiek-spel en voer een Moreel Beraad!

Quarant, Een holistische benadering voor het gebruik van waarden bij het ethisch afwegen bij digitale veranderingen (2024), CC BY-NC-SA 4.0 gelicenseerd. De volledige licentie-tekst is te lezen op: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/.