Een avond lang de keten afpellen

Ik kwam binnen met een vraag die veel collega’s in de publieke sector herkennen: digitale soevereiniteit staat overal op de agenda, maar wat doe je er morgen concreet mee? Ik ging naar huis met een antwoord dat eenvoudiger was dan ik had verwacht. Begin niet bij Microsoft, de cloud of je leveranciers. Begin bij de dienstverlening die nooit stil mag vallen.

Datum
16 november 2026
Auteur
Jos Poels
Diensten
Nieuws
Leestijd
15 min
Pagina delen:

Drie begrippen die steeds door elkaar lopen

De avond begon met een herkenbare constatering. Soevereiniteit, autonomie en weerbaarheid worden vaak in één adem genoemd, maar ze betekenen iets anders. Gastspreker Willem Bos van Soever maakte het onderscheid in één zin: autonomie zorgt voor keuzevrijheid, soevereiniteit zorgt voor controle.

Autonomie vergroot je door te kiezen voor open standaarden, open source en open architectuur, zodat je kunt overstappen als het nodig is. Soevereiniteit gaat over de vraag wie uiteindelijk zeggenschap heeft over je data en diensten. Volgens Willem draait het daarbij vooral om één vraag: is het moederbedrijf Europees? Een Europees datacenter of Europese beheerders zijn niet genoeg als het moederbedrijf buiten Europa zit.

Van soevereiniteit naar weerbaarheid

Quarant-consultant Laurens de Vries gaf de avond een belangrijke wending. Soevereiniteit en autonomie blijven belangrijk, zei hij, maar weerbaarheid is misschien nog belangrijker. Verstoringen door hackers zijn inmiddels aan de orde van de dag.

Zijn aanpak gaf direct houvast. In vijf stappen breng je in beeld hoe kwetsbaar een proces is:

  1. Breng de hele keten van een kritiek proces in kaart.
  2. Bepaal per onderdeel de soevereiniteit.
  3. Bepaal de autonomie.
  4. Onderzoek de weerbaarheid.
  5. Benoem het handelingsperspectief.

Daarvoor gebruikte hij de bekende vier lagen uit de architectuur: business, informatie, applicaties en technologie. Hij werkte het voorbeeld van de bijstandsuitkering uit. De aanvraag kan bij uitval nog op papier binnenkomen. Beoordelen wordt al lastiger, omdat de wetgeving in de applicatie zit ingebakken. Betalen lukt waarschijnlijk helemaal niet. Dat maakte voor mij in één keer duidelijk waar de echte kwetsbaarheid zit.

Zelf aan de slag met het soevereiniteitscanvas

Na de pauze gingen we zelf aan het werk. Ed Hazeleger liet eerst twee hulpmiddelen zien. Voor nieuwe applicaties is er de VNG-handreiking voor het inkopen van clouddiensten, met een stappenplan van beveiligingsniveau tot exitplan. Voor bestaande software kun je op eusovereigntyscore.eu Europese alternatieven en hun soevereiniteitsscore opzoeken. Uit de zaal kwam meteen de terechte kanttekening dat de functionaliteit niet altijd gelijk is. Dat moet je dus apart onderzoeken.

In vier groepen ontleedden we elk een gemeentelijk proces op een groot canvas: een acute onveilige situatie, een storing in de riolering, Wmo-ondersteuning en het uitbetalen van bijstandsuitkeringen. De terugkoppeling liet zien hoe verschillend en toch herkenbaar de kwetsbaarheden zijn:

  • Crisis: alles draait om kunnen melden, alarmeren en communiceren. Contactgegevens en draaiboeken in een kluis, met een tweede sleutel. En vooral: trainen en oefenen.
  • Riolering: zonder het GIS-systeem weet je niet wat er onder de grond ligt. Een schaduwadministratie, open formaten en uitwijkafspraken met andere gemeenten helpen.
  • Wmo: de gemeente heeft weinig invloed op het landelijke berichtenverkeer. Continuïteit moet daarom in de hele keten geregeld zijn, ook bij zorgaanbieders.
  • Bijstand: noodprocedures, geteste draaiboeken, escrowafspraken en een uitdraai van de laatste betaalmaand in de kluis.

Een woord dat in bijna elke groep terugkwam, was de ‘analoge transformatie’. Met een knipoog, maar ook met een serieuze kern: weet je nog hoe je werkt als het systeem eruit ligt?

Soevereiniteit en autonomie blijven belangrijk, maar weerbaarheid is misschien nog belangrijker. Verstoringen door hackers zijn inmiddels aan de orde van de dag.
Laurens de Vries
consultant Quarant

Hoe kan ik morgen inzetten op soevereiniteit

De afsluiting bracht de nuance die ik nodig had. De oproep was om niet alles op papier te zetten, maar te kiezen voor digitaal tenzij, met verstand. Denk aan aparte opslag, open bestandsformaten en bewuste back-upscenario’s. Papier veroudert snel en vraagt ook beheer.

Wat ik morgen concreet ga doen:

Soevereiniteit als kwalitatieve eis opnemen in aanbestedingen, niet als knock-outcriterium, zodat de markt kan meebewegen.

Eén dienstverlening kiezen die niet langdurig stil mag vallen, en een afspraak maken met de proceseigenaar.

Een werksessie van 90 minuten plannen met proceseigenaar, functioneel beheer, ICT en CISO, met het canvas als leidraad.

Per applicatie vastleggen wie de leverancier is, uit welk land die komt, waar de data staan en op welk platform alles draait.

Business continuity management serieus oppakken, op procesniveau en niet alleen voor IT.

Wat deze kennissessie goed maakte

Het gesprek was eerlijk. Er werd niet gedaan alsof het makkelijk is. De kip-eisituatie kwam open op tafel: zolang de markt niet beweegt, kun je weinig eisen, en zolang je niets eist, beweegt de markt niet. Een leverancier in de zaal hield ons ook een spiegel voor. Vraag geen soevereiniteit van je vakleverancier als je zelf alles in Microsoft blijft doen. Dat was even slikken, maar wel terecht.

En de toon was menselijk. Er was ruimte voor verhalen, voor humor en voor twijfel. Van de burgemeester met een lege telefoon tot de brandweer die twintig minuten om moest rijden: juist die voorbeelden lieten zien dat weerbaarheid net zo goed over mensen en afspraken gaat als over systemen.

Ik ging naar huis met een duidelijke boodschap: weerbaarheid begint met weten waarvan je afhankelijk bent. Begin klein, kies één proces en maak het concreet. Europa heeft volgens de sprekers nog geen honkbalknuppel om zich te verdedigen, maar elke gemeente kan vandaag haar eigen huis op orde brengen.

Ik ging naar huis met een antwoord dat eenvoudiger was dan ik had verwacht. Begin niet bij Microsoft, de cloud of je leveranciers. Begin bij de dienstverlening die nooit stil mag vallen.
Jos Poels
Partner Quarant

Publieke organisaties staan voor flinke uitdagingen in hun informatiehuishouding: nieuwe wetten, technologie en snelle personeelswisselingen. Voor jou en je collega’s in Informatievoorziening & Automatisering (I&A) betekent dit dat je je de nieuwe materie snel eigen moet maken. Onze KennisAteliers ondersteunen je daarbij.

Data, AI en technologie

Waterschap De Dommel: van documentbeheer naar documentmanagement

Een document opslaan, delen of archiveren. Het klinkt eenvoudig, maar voor publieke organisaties wordt het steeds complexer. Nieuwe wetgeving, digitale samenwerking en groeiende verwachtingen rond transparantie vragen om een andere kijk op informatiebeheer. Waterschap De Dommel ontwikkelde daarom samen met Quarant een documentbeleid op basis van principes.

Jos van den Berg
13 juli 2026 – 24 min lezen
Data, AI en technologie

Van coalitieakkoord naar betere informatievoorziening, Terugblik op de Quarant-kennissessie van 9 september 2026  

Nieuwe raden, nieuwe colleges, nieuwe akkoorden: 2026 is het jaar waarin gemeenten hun koers voor de komende vier jaar vastleggen. Hoog tijd voor de vraag die ons de hele zomer bezighield: krijgt informatievoorziening daarin eigenlijk een plek? Op 9 september kwamen i-adviseurs en informatiemanagers van verschillende gemeenten bij Quarant samen om die vraag te beantwoorden, en om bij te praten over alles wat er sinds de zomer landelijk is gebeurd. Een avond met interessante cijfers, mooie discussies en veel herkenning aan tafel.

Kai Henning
14 september 2026 – 15 min lezen
Data, AI en technologie

Kennissessie “i naar het hart” van de organisatie

Tijdens de Externe kennissessie I naar ’t hart stond één vraag centraal: wat betekent het écht om informatisering in het hart van de organisatie te plaatsen? Geen theoretisch betoog, maar een open en scherp gesprek over keuzes, spanning en verantwoordelijkheid in publieke organisaties.

Jos van den Berg
13 februari 2026 – 4 min lezen
Houd mij op de hoogte van de Wetswijzigingskalender informatievoorziening
Een overzicht van de belangrijkste wijzigingen & hun impact op jouw organisatie. We gebruiken je e-mailadres om je op de hoogte te houden van de updates op de wetswijzigingskalender.
Dit veld is bedoeld voor validatiedoeleinden en moet niet worden gewijzigd.
Qrant nieuwsbrief (6x per jaar)
Partner
Jos Poels
Gemeenten werken slimmer en beter door technologie doelgericht in te zetten, van digitaal, zaakgericht en objectgericht werken tot datagedreven en AI‑toepassingen. Ik help om dit te verankeren in visie, governance en werkprocessen, en vertalen dat naar concrete resultaten op strategisch, tactisch en uitvoerend niveau.