Verantwoord gebruik van AI: een stappenplan voor gemeenten   

Publieke organisaties staan voor grote uitdagingen in hun informatiehuishouding. Voor I&A-teams betekent dit dat nieuwe kennis snel moet worden opgepakt. Tijdens de 9 Kennisateliers leer je de essentie van procesgericht werken, informatiemanagement, digitale samenwerking en AI, praktisch, actueel en direct toepasbaar.

meer informatie & inschrijven

Stap 1: Ontwikkel een duidelijke AI-strategie en visie 

Een heldere visie en strategie voor AI binnen de gemeente is cruciaal. Dit begint met de vraag: welke specifieke problemen willen we aanpakken en is AI daarvoor de juiste oplossing?

Gemeente Eindhoven: AI Innovation Partnership 

Gemeente Eindhoven pakte dit aan met hun ‘AI Innovation Partnership’ uit 2022. Dit is een samenwerkingsverband waarin maatschappelijke doelen centraal staan, in plaats van technologie. De partners ontwikkelen gezamenlijk oplossingen en delen verantwoordelijkheid voor de gevolgen.  

Algemeen hulpmiddel: AI-Strategiecanvas 

Dit canvas helpt gemeenten om strategische keuzes te structureren en AI alleen dáár in te zetten waar het echt waarde toevoegt. 

Stap 2: Verankeren van ethische principes in concrete praktijken 

AI-systemen zijn niet neutraal. Ze weerspiegelen de waarden, vooronderstellingen en keuzes van hun makers. Zonder expliciete ethische kaders kunnen AI-systemen bestaande ongelijkheden versterken. De beruchte toeslagenaffaire is een pijnlijk voorbeeld van systematische onrechtvaardigheid, institutionele vooringenomenheid en levens die ontsporen door misclassificaties. 

Gemeente Eindhoven: AI Ethisch Raamwerk 

De gemeente Eindhoven ontwikkelde een ‘AI Ethisch Raamwerk’ met zeven kernwaarden: mensgericht, inclusief, transparant, controleerbaar, eerlijk, veilig en duurzaam. Ze betrokken hierbij 150 Eindhovenaren via een burgerberaad.  

Algemeen hulpmiddel: het Ethische Impact Assessment (EIA) Werkboek 

Het Ethische Impact Assessment (EIA) Werkboek helpt gemeenten om niet te blijven hangen in abstracte principes, maar deze te vertalen naar concrete ontwerpkeuzes en beoordelingscriteria. 

Stap 3: Ontwikkel robuuste governance-structuren 

Adequate controle op AI-systemen is niet onderhandelbaar. Dit moet te allen tijde gebeuren.

Gemeente Utrecht: AI Control Board 

Gemeente Utrecht richtte een ‘AI Control Board’ op die alle AI-toepassingen beoordeelt voordat ze worden geïmplementeerd. In hun eerste jaar keurden ze één toepassing af vanwege onacceptabele risico’s – precies wat zo’n controlemechanisme moet doen.  

Algemeen hulpmiddel: AI Governance Piramide 

De AI Governance Piramide helpt gemeenten bij het organiseren van verschillende verantwoordelijkheidsniveaus, van bestuurlijke kaders tot technische implementatie, zodat verantwoordelijkheden niet tussen wal en schip vallen. 

Stap 4: Investeer in kennis en vaardigheden 

AI is complex, en zonder adequaat begrip kunnen medewerkers niet kritisch omgaan met deze technologie.  

Gemeente Arnhem: basistraining en intensieve coaching 

Gemeente Arnhem investeerde in een breed opleidingsprogramma waarbij alle 800 medewerkers basistraining ontvingen, en 120 medewerkers intensieve coaching kregen. Dit zorgde niet alleen voor hogere acceptatie, maar ook voor betere vragen en kritische reflectie bij AI-implementaties.  

Algemeen hulpmiddel: AI-Kennispaspoort 

Het AI-Kennispaspoort helpt gemeenten om benodigde competenties systematisch te ontwikkelen op verschillende niveaus in de organisatie. 

Stap 5: Start met laagrisico toepassingen met duidelijke meerwaarde 

Begin klein en beheersbaar, met toepassingen die weinig risico’s kennen en duidelijke waarde toevoegen.  

• Gemeente Breda: voorspellend model voor KCC-bezetting 

Gemeente Breda illustreert dit met hun voorspellend model voor KCC-bezetting: een intern ondersteunend systeem waarbij geen ingrijpende besluiten over inwoners worden genomen. Met 25% kortere wachttijden en 10% lagere personeelskosten was de meerwaarde direct aantoonbaar.  

• Algemeen hulpmiddel: AI Portfolio Prioriteringsmatrix 

Deze matrix helpt gemeenten om bewuste keuzes te maken over welke initiatieven de moeite waard zijn, en welke te hoog risico met zich meebrengen. 

Stap 6: Zorg voor volledige transparantie en uitlegbaarheid 

Inwoners hebben het recht te weten hoe algoritmes beslissingen beïnvloeden die hen raken.  

• Gemeente Utrecht: publiek Algoritmeregister 

Gemeente Utrecht introduceerde een publiek ‘Algoritmeregister’ dat alle gebruikte algoritmes documenteert. Daarnaast kwam de gemeente met een ‘Sensorenregister’ dat inzicht geeft in welke sensoren waar geplaatst zijn en welke data ze verzamelen. Dit zorgt voor vertrouwen en stelt inwoners in staat AI-toepassingen kritisch te volgen.  

• Algemeen hulpmiddel: Algoritmeregister Template 

Dit template biedt gemeenten een standaard format dat zorgt dat er geen belangrijke informatie wordt weggelaten. 

Stap 7: Anticipeer op juridische ontwikkelingen 

Het juridische landschap rond AI is volop in ontwikkeling. De Europese AI Act zal strenge eisen stellen aan ‘hoog-risico’ AI-systemen, waaronder veel gemeentelijke toepassingen vallen.  

• Gemeente Utrecht: AI Act Readiness Assessment 

Gemeente Utrecht liep hierop vooruit met een ‘AI Act Readiness Assessment’ dat in kaart bracht welke aanpassingen nodig zijn.  

• Algemeen hulpmiddel: AI Act Compliance Checklist 

Deze checklist helpt gemeenten om niet verrast te worden door nieuwe regelgeving en tijdig aanpassingen door te voeren. 

Stap 8: Zoek samenwerking en deel kennis 

Geen enkele gemeente hoeft het AI-wiel alleen uit te vinden. Door samen te werken kunnen gemeenten kennis delen, kosten spreiden en van elkaars fouten leren.

• Noord-Brabant: ruimtelijke planningtool 

In Noord-Brabant werkten vijf gemeenten samen aan een ‘ruimtelijke planningtool’ die verschillende beleidsdoelen in samenhang analyseert.  

• Algemeen hulpmiddel: Samenwerkingsmodel Selector 

Deze tool helpt gemeenten bij het kiezen van de meest geschikte samenwerkingsvorm, van informele kennisuitwisseling tot gezamenlijke ontwikkelprojecten. 

Stap 9: Evalueer impact en leer continu 

AI-systemen gedragen zich vaak anders in de praktijk dan in een testomgeving. Continue monitoring en evaluatie zijn noodzakelijk om onbedoelde effecten vroegtijdig te signaleren.  

• Gemeente Utrecht: adaptieve strategievorming 

Gemeente Utrecht implementeerde een adaptieve strategievorming met systematische omgevingsmonitoring en periodieke updates.  

• Algemeen hulpmiddel: Adaptieve AI Strategiemethode 

Deze methode biedt gemeenten handvatten om met de inherente onzekerheid van AI om te gaan en bij te sturen waar nodig. 

Stap 10: Democratiseer AI en zorg voor inclusiviteit 

Bij alle technologie blijft de hoofdvraag: dient het alle inwoners of slechts degenen die al bevoorrecht zijn?  

• Gemeente Amsterdam: Inclusieve AI Toolkit en AI Participatieraamwerk 

Gemeente Amsterdam introduceerde een ‘Inclusieve AI Toolkit’ gericht op het identificeren en mitigeren van bias in algoritmes, en een ‘AI Participatieraamwerk’ dat structureert hoe belanghebbenden worden betrokken. Juist bij groepen die in het verleden slachtoffer werden van systematische vooroordelen – denk aan de toeslagenaffaire – is extra zorgvuldigheid geboden.  

• Algemeen hulpmiddel: Participatiematrix 

Deze matrix helpt gemeenten om verschillende vormen van betrokkenheid te organiseren, van meedenken tot meebeslissen. 

Vooruitgang met voorzichtigheid 

Kortom, de AI-transitie binnen gemeenten is niet zozeer een technisch project, maar vooral een maatschappelijke transformatie. Het vereist naast technische implementatie ook kritische reflectie, democratische controle en voortdurende waakzaamheid. Verantwoord gebruik van AI vraagt om een balans waarbij we: 

• Innovatie omarmen, maar niet ten koste van publieke waarden; 

• Efficiëntie nastreven, maar niet ten koste van zorgvuldigheid; 

• Kansen benutten, maar tegelijkertijd risico’s niet negeren; 

• Schaal zoeken, maar ook lokale autonomie respecteren; 

• Vooruitkijken, maar hierbij niet de lessen uit het verleden vergeten. 

Zoals de toeslagenaffaire ons pijnlijk leerde, kunnen zelfs goedbedoelde systemen grote schade aanrichten wanneer algoritmes zonder voldoende waarborging worden ingezet. Door bewust en zorgvuldig te werk te gaan, kunnen gemeenten ervoor zorgen dat AI daadwerkelijk een positieve kracht wordt in onze samenleving.