AI in gemeenten: lessen uit 2025 en de route naar 2026

Dit canvas nemen we mee, dit gaan we vanaf nu bij elk digitaliseringsvoorstel doen.

We zagen Lies en Erik, de allereerste Buddy-winnaars, in tien minuten een werkende agent bouwen nadat ze eerst een veel te ambitieuze superagent hadden proberen te maken, en daar hard om moesten lachen. We hoorden ambtenaren na het Ethiekspel zeggen: “Dit canvas nemen we mee, dit gaan we vanaf nu bij elk digitaliseringsvoorstel doen.” We hoorden een wethouder uit een middelgrote gemeente na afloop van een Kennisatelier zeggen: “Ik snap nu eindelijk waar ik ja of nee op moet zeggen.”

En steeds weer kwam dezelfde conclusie terug: succesvolle AI-adoptie draait niet om de tool, maar om vertrouwen, om samen durven beginnen, en om een cultuur waarin leren, twijfelen en vieren normaal zijn.

Dit zijn de acht concrete lessen die 2025 ons heeft geleerd

Dit zijn de acht concrete lessen die 2025 ons heeft geleerd, en die wij in 2026 samen met gemeenten gaan uitrollen:

1. Begin klein en in duo’s, één uur per week is genoeg om binnen een maand verschil te maken.
2. Drie simpele agents die één taak goed doen, verslaan altijd één complexe superagent.
3. AI-geletterdheid ontstaat niet in een klaslokaal, maar door samen te proberen, te falen en te delen.
4. Ethiek is geen rem, het is een kompas, en het Ethiekspel is de snelste manier om dat kompas intern te kalibreren.
5. De bijenkorf blijft het beste organisatiemodel: iedereen heeft een rol, van baliemedewerker tot jurist, en alleen samen ontstaat er honing.
6. Transparantie bouwt vertrouwen: publieke algoritmeregisters (Utrecht), burgerberaden (Eindhoven), open source AI-registers (Helsinki) laten zien hoe het kan.
7. Menselijke supervisie is geen optie, het is een plicht, AI mag voorstellen, de mens beslist altijd.
8. De gemeenten die het verst zijn, investeren niet in de grootste pilots, maar in ambassadeurs op alle niveaus en in een veilige experimenteercultuur.

Om al deze lessen echt te laten landen, werken wij met één eenvoudig maar krachtig model dat alles samenvat: de AI-leerreis van de publieke professional.

Kort uitgelegd: AI-adoptie is geen lineair project, maar een voortdurende cyclus van Leren, Doen, Reflecteren en Verbinden, gevoed door vier krachten: een wereld die razendsnel verandert, professionals die willen leren, een samenleving die om betekenis vraagt en een organisatie die durft te bewegen. In het hart staat altijd de mens, precies zoals ons AI-buddyprogramma bewijst.

Dit model hangen we bij elke gemeente die met ons start letterlijk aan de muur. Het is geen theorie; het is de routekaart die ervoor zorgt dat AI geen speeltje blijft, maar echt iets wordt waar iedereen elke dag slimmer van wordt.

Als extern bureau stonden we er niet boven, maar middenin. We waren buddy, coach, struikelblok en spiegel tegelijk. We leerden net zo hard mee als de mensen die we begeleidden. En we zagen één ding heel helder worden: 2026 wordt geen gewoon volgend jaar. 2026 wordt het jaar waarin vier grote bewegingen samenvloeien:

• Common Ground levert de technische laag waarmee data eindelijk echt beschikbaar en uitwisselbaar wordt.
• De Nationale Datastrategie Overheid (NDS) geeft de strategische kaders en randvoorwaarden.
• De EU AI Act wordt volledig van kracht en handhaving begint echt, hoog-risicosystemen krijgen strenge eisen, transparantie wordt verplicht, menselijke supervisie is niet vrijblijvend meer.
• De beweging van Archivering & Informatievoorziening naar Openbaarheid & Informatiehuishouding vraagt een fundamentele herijking: we gaan van informatie beheren naar informatie benutten, voor burgers, voor beleid, voor betere dienstverlening.

AI is daarbij niet langer een los speeltje van de innovatie-afdeling. AI wordt de lijm én de versneller: het helpt verbanden zien in data die vroeger in verschillende silo’s opgesloten zaten, het helpt brieven begrijpelijker maken, aanvragen sneller beoordelen, en medewerkers ontlasten van repeterend werk zodat zij zich weer kunnen richten op wat écht menselijke aandacht vraagt.

Maar die versnelling werkt alleen als de menselijke basis staat. Als mensen AI-geletterd zijn. Als ethische impact-assessments standaard zijn bij elk project. Als er altijd iemand is die de uiteindelijke knop indrukt.

En wij lopen graag een stukje met je mee, buddy voor buddy, stap voor stap, tot AI net zo vanzelfsprekend is als een goed gesprek aan de koffietafel, en tot Common Ground, NDS en O&I geen abstracte begrippen meer zijn, maar gewoon de manier waarop we samen slimmer werken voor onze inwoners.

Jos Poels

Partner bij Quarant

Daarom blijven wij in 2026 doen wat in 2025 zo goed bleek te werken: gemeenten begeleiden bij het bouwen van die basis. Met Buddy Challenges die direct aansluiten op het eigen werk. Met het Ethiekspel en kant-en-klare moreel beraad-canvassen. Met intergemeentelijke leergemeenschappen waar prompts, agents, beleid en ethische afwegingskaders vrij worden gedeeld. En met praktische vertaalslagen van NDS, Common Ground en de AI Act naar de werkvloer van jouw gemeente.

Want de toekomst is geen technische aangelegenheid. Het is een menselijke.

Quarant – samen slimmer, altijd menselijk. Zin om in 2026 die brug samen te bouwen? We beginnen morgen. Met twee collega’s en één simpel probleem.

Publieke organisaties staan voor grote uitdagingen in hun informatiehuishouding. Voor I&A-teams betekent dit dat nieuwe kennis snel moet worden opgepakt. Tijdens de 9 Kennisateliers leer je de essentie van procesgericht werken, informatiemanagement, digitale samenwerking en AI, praktisch, actueel en direct toepasbaar.

meer informatie & inschrijven